आंबा विक्रीसाठी डिजिटल क्रांतीची गरज: परकीय अवलंबित्व संपवून शेतकरी उत्पन्न वाढवण्यासाठी स्वदेशी तंत्रज्ञानाचे तज्ज्ञांकडून आवाहन

महाराष्ट्रातील आंबा उद्योगाचे भविष्य डिजिटल स्वावलंबन आणि तांत्रिक नवोपक्रमात दडलेले आहे, असा निष्कर्ष ३ एप्रिल २०२६ रोजी आयसीटी मुंबई येथे महाराष्ट्र राज्य आंबा उत्पादक संघाने आयोजित केलेल्या परिषदेत तज्ज्ञांनी काढला. इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजी (ICT) चे कुलपती प्रा. जे. बी. जोशी यांनी नमूद केले की, भारताचे परकीय तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व हे शेतकऱ्यांच्या आर्थिक संघर्षाचे मुख्य कारण आहे. ते म्हणाले की, भारत परदेशी यंत्रसामग्रीची आयात आणि जुळणी करतो, परंतु खरा विकास तेव्हाच होईल जेव्हा आपण स्वतःची डिजिटल साधने विकसित करू; ज्यामुळे शेतकऱ्यांना कोणत्या देशात जास्त मागणी आहे आणि कोणत्या बाजारपेठेत चांगला भाव मिळेल, हे ओळखता येईल.

या परिषदेत आंब्याच्या उत्पादनात झालेल्या धक्कादायक घटीवरही चर्चा करण्यात आली. आंबा उत्पादक संघाचे अध्यक्ष चंद्रकांत मोकल यांनी सांगितले की, यंदा आंब्याची उत्पादकता ४० टक्क्यांवरून थेट १० टक्क्यांवर आली आहे. हे उत्पादन संकट पश्चिम आशियातील (आखाती देश) युद्धामुळे अधिक गडद झाले आहे, ज्यामुळे मध्यपूर्वेकडे जाणारी १५% नियमित निर्यात पूर्णपणे ठप्प झाली आहे. अशा अस्थिर वातावरणात, डिजिटल मार्केटिंग प्लॅटफॉर्म आता चैनीची गोष्ट राहिलेली नसून ती जगण्यासाठीची गरज बनली आहे; यामुळे शेतकरी विस्कळीत झालेली पुरवठा साखळी टाळून थेट देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय ग्राहकांशी जोडू शकतात.

साठवणूक आणि काढणीपश्चात होणारे नुकसान हा आजही मोठा अडथळा आहे. आयसीटीचे कुलगुरू प्रा. अनिरुद्ध पंडित यांनी निदर्शनास आणून दिले की, देशात शीतगृहांचे मोठे जाळे असूनही सुमारे २५% शेतीमाल आजही वाया जातो. त्यांनी शेतकऱ्यांना आपली मानसिकता बदलण्याचे आवाहन केले—पारंपारिक शेती सोडून गुजरातसारख्या यशस्वी मॉडेलप्रमाणे शेतीकडे व्यवसाय म्हणून पाहण्याची गरज आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी (AI) जोडलेली "स्मार्ट कोल्ड चेन" विकसित केल्यास हे नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते, ज्यामुळे उत्पादन कमी असलेल्या वर्षातही फळांचा दर्जा दीर्घकाळ टिकून राहील.

या कार्यक्रमात प्लॅनेट आय फॉर्म एआय लिमिटेड, टाटा मोटर्स आणि टाटा पॉवर यांसारख्या प्रमुख तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक क्षेत्रातील कंपन्यांचा सहभाग होता. त्यांनी फळबागांसाठी सौर ऊर्जा आणि एआय-आधारित पीक देखरेख यांसारखी नाविन्यपूर्ण उपाय सादर केले. ही डिजिटल साधने रिअल-टाइम हवामान अंदाज आणि माती आरोग्य डेटा प्रदान करतात, ज्यामुळे हवामान बदलाचा परिणाम कमी करण्यास मदत होईल. नाविन्यपूर्ण प्रयोग करणाऱ्या राज्यातील अनेक शेतकऱ्यांचा यावेळी विशेष गौरव करण्यात आला.

सत्राच्या शेवटी, महाराष्ट्र राज्य आंबा उत्पादक संघाने गावपातळीवर डिजिटल पायाभूत सुविधांना अनुदान देण्यासाठी तातडीने सरकारी मदतीची मागणी केली. मान्सूनला अजून काही महिने बाकी असताना आणि निर्यात थांबलेली असताना, "डिजिटल आंबा अर्थव्यवस्था" उभारल्यास हापूस आणि केशर या प्रसिद्ध जाती नवीन तंत्रज्ञानाच्या मार्गाने जागतिक बाजारपेठेत पोहोचतील आणि कोकणातील हजारो बागायतदारांचे जीवनमान सुधारेल.