पालघरमध्ये नवा शोध: 'पेटंटेड' ग्रॅव्हिटी-असिस्टेड सोलर ड्रायरमुळे फळे वाळवण्याची क्षमता झाली तिप्पट
पालघरमधील बोर्डी येथील इंजिनिअर निनाद पाटील आणि निमिष राऊत यांनी 'ग्रॅव्हिटी-असिस्टेड सोलर एनर्जी फूड प्रिझर्व्हेशन सिस्टिम' विकसित करून त्याचे पेटंट मिळवले आहे. या तंत्रज्ञानामुळे चिकू आणि केळी यांसारखी फळे वाळवण्यासाठी लागणारा १२ दिवसांचा कालावधी केवळ १ ते ४ दिवसांवर आला असून, फळांचा रंग आणि पोषक तत्वेही जपली जातात.
पालघर या किनारपट्टीच्या जिल्ह्यात, विशेषतः बोर्डी (डहाणू) येथे, निनाद पाटील (मेकॅनिकल इंजिनिअर) आणि निमिष राऊत (MBA पदवीधर) या दोन तरुण संशोधकांनी काढणीनंतरच्या एका मोठ्या आव्हानावर तोडगा शोधला आहे. पालघरमध्ये सुमारे ११,००० एकरवर चिकूची लागवड आहे, परंतु नैसर्गिक गळतीमुळे दररोज १०० ते १६५ टन फळे वाया जातात. पारंपारिक पद्धतीने ही फळे सूर्यप्रकाशात वाळवण्यासाठी १२ दिवस लागतात आणि त्या प्रक्रियेत धूळ, कीटक व पोषक तत्वांच्या ऱ्हासाची भीती असते. यावर उपाय म्हणून, या जोडीने 'ग्रॅव्हिटी-असिस्टेड सोलर एनर्जी फूड प्रिझर्व्हेशन सिस्टिम' विकसित केली, ज्याला जानेवारी २०२६ मध्ये अधिकृत पेटंट मिळाले आहे.
हे तंत्रज्ञान कृषी क्षेत्रातील संशोधनातील एक मोठी झेप आहे. बहुतेक सोलर ड्रायर हे वरच्या बाजूने कंडक्शन, रेडिएशन आणि कन्व्हेक्शनवर अवलंबून असतात, ज्यामुळे चिकू आणि केळी यांसारख्या जास्त ओलावा असलेल्या फळांच्या खालच्या भागात आर्द्रता अडकून राहते. निनाद यांनी तयार केलेल्या डिझाइनमध्ये विशेष 'ड्राइंग प्लेट्स' वापरल्या आहेत, ज्यावर सूक्ष्म उंचवटे आहेत. यामुळे फळांच्या खाली हवेच्या लहान पोकळ्या तयार होतात. शिवाय, या प्लेट्स १५ ते २० अंशांच्या कोनात झुकवलेल्या असल्याने गुरुत्वाकर्षणामुळे फळाच्या पृष्ठभागावरील पाणी सहजपणे बाजूला ओढले जाते. या प्लेट्स २०-२५ मिमी जाडीच्या असून त्यात उष्णता धरून ठेवणारा घनपदार्थ भरला आहे, ज्यामुळे यंत्र पारंपारिक ड्रायरपेक्षा २०-२५% जास्त उष्णता साठवू शकते आणि सूर्यास्तानंतरही प्रक्रिया सुरू राहते.
या प्रणालीची ५० हून अधिक प्रकारच्या फळांवर, भाज्यांवर आणि माशांवर चाचणी घेण्यात आली आहे. याचे एक उल्लेखनीय यश म्हणजे 'सुकेळी' (वाळवलेली केळी) निर्मिती; जी थेट सूर्यप्रकाशात १४-१५ दिवस घेते, ती या पेटंटेड सिस्टिममध्ये अवघ्या ३-४ दिवसांत तयार होते. चव आणि रंगावर परिणाम करणाऱ्या हानिकारक अतिनील (UV) आणि अवरक्त (Infrared) किरणांपासून उत्पादनांचे संरक्षण करण्यासाठी ड्रायरवर एक विशेष फिल्म बसवण्यात आली आहे, ज्यामुळे उष्णतेचे हस्तांतरण सुरक्षितपणे होते.
या संशोधकांनी दोन व्यावसायिक मॉडेल्स लाँच केले आहेत: २x१ मीटरचे युनिट ३३,००० रुपयांना आणि १x१ मीटरचे युनिट १८,००० रुपयांना (अधिक कर) उपलब्ध आहे. पेटंट मिळाल्यापासून अवघ्या दोन महिन्यांत पाच राज्यांतील ७० हून अधिक शेतकऱ्यांनी हे तंत्रज्ञान स्वीकारले आहे. केवळ यंत्रसामग्रीच नव्हे, तर या कुटुंबाने 'रुवान फूडटेक' अंतर्गत 'ऑरा ग्रीन' या ब्रँड नावाने चिकू पावडर, लोणचे, चॉकलेट्स आणि शेवगा पावडर यांसारखी २० पेक्षा जास्त मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करण्यास सुरुवात केली आहे.
शेतकरी समुदायासाठी, निर्जलीकरणाचा वेग ३ पटीने वाढणे म्हणजे काढणीनंतरचे नुकसान कमी होणे आणि मूल्यवर्धनातून अधिक उत्पन्न मिळवणे होय. तंतूमय घटक, पोषक तत्वे आणि नैसर्गिक रंग जतन करून, हे तंत्रज्ञान महाराष्ट्र आणि त्यापलीकडील हवामानातील बदलांना संवेदनशील असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी एक शाश्वत उपाय ठरत आहे.
