महाराष्ट्राची डिजिटल झेप: विक्रमी भात दरांदरम्यान ३० लाख शेतकऱ्यांसाठी ५०० कोटींचा 'महा-विस्तार AI' प्रकल्प सुरू

महाराष्ट्र सरकारने "AI For Agri 2026" धोरणाला अधिकृत मंजुरी दिल्याने राज्यातील कृषी क्षेत्रात आमूलाग्र बदल होत आहेत. ५०० कोटी रुपयांच्या भरीव तरतुदीसह, प्रत्येक जिल्ह्यात विशेष AI आणि ॲग्रीटेक इनोव्हेशन सेंटर्स स्थापन करण्याचे राज्याचे उद्दिष्ट आहे. अशा प्रकारचे व्यापक कृषी AI धोरण राबवणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. या उपक्रमाचा मुख्य भाग असलेला 'महा-विस्तार AI' प्लॅटफॉर्म आधीच ३० लाखांहून अधिक शेतकऱ्यांना स्थानिक भाषेत पीक व्यवस्थापन आणि कीड नियंत्रणाबाबत रिअल-टाइम सल्ला देत आहे.

तंत्रज्ञान भविष्याची वाट सुकर करत असताना, सध्याच्या बाजारपेठेतील घडामोडी भात उत्पादकांसाठी मोठी संधी घेऊन आल्या आहेत. कल्याण कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये (APMC) उच्च दर्जाच्या भाताच्या जातींना आज प्रति क्विंटल ९,००० रुपयांचा विक्रमी दर मिळाला आहे. हा दर वाढण्याचे मुख्य कारण म्हणजे पुरवठ्यात झालेली मोठी घट असून, कल्याणमधील दैनंदिन आवक केवळ ०.३ टनांपर्यंत खाली आली आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे दर्जेदार साठा उपलब्ध आहे, त्यांना मागील महिन्यांच्या तुलनेत अभूतपूर्व नफा मिळत आहे.

ही दरवाढ केवळ कल्याणपुरती मर्यादित नसून, उल्हासनगर आणि पालघर या शेजारील बाजारपेठांमध्येही मोठी उलाढाल पाहायला मिळत आहे. या भागांत भाताचे दर जातीनुसार आणि गुणवत्तेनुसार ४,००० ते ६,००० रुपये प्रति क्विंटल दरम्यान स्थिर आहेत. यावर्षी हवामानातील बदलांचा सामना करून पीक वाचवलेल्या शेतकऱ्यांसाठी ही परिस्थिती आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरत आहे.

सरकारी अधिकाऱ्यांच्या मते, महा-विस्तार सारख्या AI साधनांमुळे शेतकऱ्यांना बाजारातील अशा चढ-उतारांचा फायदा घेता येईल. बाजारपेठेतील आवक आणि किमतींचा अंदाज देऊन शेतकरी आणि व्यापारी यांच्यातील माहितीची दरी कमी करण्याचा या प्लॅटफॉर्मचा उद्देश आहे. या धोरणात डिजिटल सॉईल हेल्थ मॅपिंग आणि स्वयंचलित सिंचन सूचनांचाही समावेश आहे, ज्यामुळे उत्पादन खर्च कमी होऊन मालाची गुणवत्ता वाढण्याची अपेक्षा आहे.

महाराष्ट्र सध्या उच्च बाजार भाव आणि प्रगत तंत्रज्ञान या दोन्ही पातळ्यांवर प्रगती करत असताना, शाश्वत शेतीवर राज्याचा भर आहे. AI मधील गुंतवणुकीमुळे 'स्मार्ट व्हिलेज'चे जाळे निर्माण होईल, जिथे पारंपरिक अंदाजांऐवजी डेटावर आधारित निर्णय घेतले जातील. या सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाचा उद्देश शेतकऱ्यांना जागतिक बाजारातील अस्थिरतेपासून वाचवणे आणि राज्यातील लाखो कुटुंबांसाठी भात शेती हा एक फायदेशीर व्यवसाय बनवणे हा आहे.